Trong thời đại công nghệ số phát triển mạnh mẽ, công nghệ không chỉ thay đổi cách con người giao tiếp mà còn tác động sâu sắc đến đời sống gia đình. Điện thoại thông minh, Internet và mạng xã hội giúp các thành viên kết nối nhanh chóng, chia sẻ thông tin thuận tiện và tham gia nhiều hơn vào các quyết định chung. Theo Pew Research Center, 45% người Mỹ cho rằng công nghệ đã cải thiện đáng kể giao tiếp gia đình (Smith, 2018). Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích đó, việc phụ thuộc quá mức vào thiết bị số cũng làm suy giảm chất lượng giao tiếp trực tiếp, khiến con người dần xa cách về mặt cảm xúc. Turkle (2015) cho rằng sự lệ thuộc vào công nghệ có thể làm giảm khả năng trò chuyện mặt đối mặt và gia tăng cảm giác cô lập trong gia đình. Đồng thời, dù Internet tạo điều kiện cho sự dân chủ trong quá trình ra quyết định (Wang & Wellman, 2010), nó cũng dễ dẫn đến mâu thuẫn khi xuất hiện nhiều quan điểm trái chiều. Vì vậy, việc sử dụng công nghệ một cách cân bằng là điều cần thiết để công nghệ trở thành công cụ gắn kết thay vì làm suy yếu các mối quan hệ gia đình.
Trong khuôn khổ đề tài cấp Học Viện năm học 2025 – 2026, nhóm nghiên cứu Khoa Khoa học xã hội đã thực hiện đề tài “Giao tiếp gia đình trong bối cảnh công nghệ số” nghiên cứu trường hợp tại Hà Nội tập chung vào đối tượng chính là thanh niên. Sau 12 tháng thực hiện kết quả nghiên cứu chỉ ra cùng với sự phát triển của công nghệ số, các chuẩn mực và hình thức giao tiếp truyền thống trong gia đình đang trải qua quá trình điều chỉnh đáng kể, đặc biệt ở thanh niên – nhóm vừa chịu ảnh hưởng của giá trị gia đình, vừa chịu tác động sâu sắc từ môi trường truyền thông số. Cách thanh niên giao tiếp trong gia đình không chỉ phản ánh mức độ duy trì các giá trị truyền thống mà còn thể hiện quá trình thích nghi, thương lượng và tái cấu trúc chuẩn mực giao tiếp trong đời sống hiện đại. Giao tiếp gia đình của thanh niên hiện nay mang tính chuyển tiếp, đan xen giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Trong các tình huống mang tính nghi thức như chào hỏi người lớn, tiếp khách hay dịp lễ Tết, những kỳ vọng giao tiếp truyền thống vẫn được duy trì khá rõ nét. Ngược lại, ở các tương tác thường nhật như thảo luận gia đình, bày tỏ quan điểm hay sử dụng công nghệ, các chuẩn mực trở nên linh hoạt và phân tán hơn, phản ánh sự thích ứng của gia đình trước quá trình số hóa đời sống xã hội.
Hình ảnh minh họa: Giao tiếp gia đình trong bối cảnh công nghệ số
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mối quan hệ giữa việc sử dụng công nghệ số và mức độ chia sẻ trong gia đình mang tính phức hợp, phụ thuộc vào bối cảnh hơn là vận hành theo quan hệ tuyến tính đơn thuần. Công nghệ có thể hỗ trợ kết nối và duy trì tương tác giữa các thành viên, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ suy giảm giao tiếp trực tiếp khi việc sử dụng mang tính cá nhân hóa. Hiện tượng “phubbing” – ưu tiên thiết bị số hơn tương tác mặt đối mặt – có thể làm giảm chất lượng giao tiếp và cảm nhận về sự gắn kết gia đình. Tuy nhiên, tác động của công nghệ không hoàn toàn mang tính tiêu cực, mà phụ thuộc đáng kể vào mục đích, nội dung và cách thức sử dụng trong từng ngữ cảnh gia đình cụ thể.
Dữ liệu định tính từ phỏng vấn sâu trong nghiên cứu cũng cho thấy khác biệt thế hệ trong tiếp cận công nghệ không chỉ nằm ở mức độ sử dụng mà còn ở cách các thế hệ gán ý nghĩa và thiết lập chuẩn mực đối với công nghệ trong đời sống gia đình. Nếu thanh niên xem công nghệ như không gian giải trí, kết nối và thể hiện bản thân, thì cha mẹ thường tiếp cận công nghệ theo hướng chức năng, gắn với liên lạc và quản lý sinh hoạt. Sự khác biệt này trở thành nguồn gốc của những căng thẳng thế hệ trong giao tiếp gia đình. Tuy nhiên, các căng thẳng thường được xử lý thông qua thương lượng, thích nghi và điều chỉnh lẫn nhau hơn là xung đột trực diện kéo dài, qua đó cho thấy vai trò chủ động của thanh niên trong việc duy trì sự hài hòa gia đình. Bên cạnh đó, công nghệ số còn đóng vai trò như một không gian trung gian của giao tiếp gia đình. Các hoạt động sử dụng công nghệ chung như xem nội dung số, chia sẻ thông tin hay giao tiếp gián tiếp qua tin nhắn đã hình thành những phương thức tương tác mới, góp phần duy trì kết nối giữa các thành viên. Đồng thời, các giá trị truyền thống như bữa cơm gia đình, sự tôn trọng và quan tâm lẫn nhau vẫn tiếp tục được bảo lưu, dù đã có sự điều chỉnh để thích ứng với bối cảnh công nghệ số. Qua kết quả nghiên cứu của đề tài có thể khẳng định rằng công nghệ số không tất yếu làm suy yếu bản sắc gia đình, mà đang tham gia vào quá trình tái cấu trúc các hình thức giao tiếp và duy trì giá trị gia đình trong xã hội hiện đại. Hiệu quả của công nghệ đối với giao tiếp gia đình phụ thuộc chủ yếu vào cách các gia đình tích hợp công nghệ vào đời sống thường nhật, cũng như khả năng thương lượng và thiết lập các chuẩn mực sử dụng phù hợp giữa các thế hệ.
Kết quả nghiên cứu của đề tài cũng được đăng 02 bài báo: Ảnh hưởng của công nghệ số đến giao tiếp gia đình,Tạp chí Công dân và khuyến học, Tháng 6.2025, tr112. Giao tiếp gia đình của thanh niên nhìn từ các tình huống sinh hoạt thường nhật,Tạp chí Công dân và khuyến học, số tháng 1.2026, tr101-102.
Nguyễn Thị Thu Hà - Trần Thanh Hương và nhóm nghiên cứu khoa Khoa học Xã hội